नेपालको सहकारी आन्दोलनसँग मेरो सम्बन्ध केवल एउटा संस्थाको सदस्य वा पदाधिकारीका रूपमा सीमित छैन। यो मेरो जीवनको एउटा निरन्तर सिकाइ, खोज, अनुसन्धान, आत्मअनुभूति र समाजप्रतिको उत्तरदायित्वको यात्रा हो। आज मैले सहकारी अभियानमा जे-जति बुझ्ने, सिक्ने र योगदान गर्ने अवसर प्राप्त गरेको छु, त्यो कुनै एक व्यक्तिको प्रेरणा वा कुनै एक संस्थाको उपलब्धि मात्र होइन। यो हजारौँ सहकारीकर्मी, किसान, प्रशिक्षक, अनुसन्धानकर्ता, समुदाय र देश–विदेशका सफल सहकारी संस्थाहरूबाट प्राप्त ज्ञान, अनुभव र मूल्यहरूको समष्टिगत परिणाम हो।

मेरो सहकारी यात्राको पहिलो पाठ गाउँघरका समुदायमा सञ्चालन भएका साना किसान समूह, सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह, सिँचाइ उपभोक्ता समूह, कृषि तथा पशुपालन समूह जस्ता स्थानीय संस्थाहरूबाट सुरु भयो। यी संस्थाहरूले मलाई सिकाए कि विकास माथिबाट थोपरिने प्रक्रिया होइन, समुदाय आफैँ संगठित भएर अघि बढ्दा दिगो परिवर्तन सम्भव हुन्छ। सामूहिक श्रम, साझा जिम्मेवारी, पारदर्शिता र आत्मनिर्भरताको अभ्यास मैले यिनै समूहबाट सिकेँ।

म स्वयं आबद्ध रहेको सामुदायिक वन उपभोक्ता महासंघ नेपाल, गोसाईकुण्ड बहुउद्देश्यीय सहकारी संस्था लि., जिल्ला सहकारी संघ लि., नुवाकोट, राष्ट्रिय सहकारी बैंक लि. तथा राष्ट्रिय सहकारी महासंघ लि., नेपाल ले मेरो सहकारी दृष्टिकोणलाई अझ व्यापक बनायो। यी संस्थाहरूले सहकारी केवल बचत र ऋणको कारोबार गर्ने माध्यम नभई सामाजिक रूपान्तरण, आर्थिक सशक्तीकरण र लोकतान्त्रिक सहभागिताको प्रभावकारी अभियान हो भन्ने गहिरो अनुभूति दिलाए।

अध्ययन र अनुसन्धानको क्रममा कृषि विकास बैंक लिमिटेडको साना किसान विकास आयोजना, सहकारी प्रशिक्षण केन्द्र, बिकु बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लि. (नवलपरासी) तथा नेपाल बहुउद्देश्यीय सहकारी संस्था लि. (झापा) जस्ता संस्थाहरूबाट मैले सहकारी व्यवस्थापन, वित्तीय अनुशासन, सदस्य शिक्षा, नेतृत्व विकास र संस्थागत सुशासनका व्यावहारिक पक्षहरू नजिकबाट बुझ्ने अवसर पाएँ। यी अनुभवहरूले मेरो सोचलाई अझ व्यवस्थित, तथ्यपरक र परिणाममुखी बनायो।

देशको सीमाभन्दा बाहिर पुगेर अध्ययन गर्ने अवसरले मेरो दृष्टिलाई अझ फराकिलो बनायो। भारतका अमुल, IFFCO, FMDI र IRMA जस्ता विश्वप्रसिद्ध सहकारी संस्थाहरूले देखाएको सफलताको यात्राले मलाई एउटा महत्त्वपूर्ण पाठ सिकायो—सहकारीको वास्तविक सफलता केवल सदस्य सङ्ख्याले होइन, व्यवसायिक व्यवस्थापन, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन, सदस्यप्रतिको उत्तरदायित्व र बजारसँगको प्रभावकारी सम्बन्ध ले निर्धारण गर्छ।

त्यसैगरी जापानका IDACA तथा JA (Japanese Agricultural Cooperatives) को अध्ययनले अनुशासन, गुणस्तर, प्रविधिमैत्री व्यवस्थापन, उत्पादनदेखि बजारसम्मको एकीकृत सेवा प्रणाली र सदस्य–केन्द्रित व्यवसायिक मोडेलको महत्व बुझायो। उनीहरूको सफलताको आधार केवल पूँजी होइन, विश्वास, अनुशासन, ज्ञान र निरन्तर सुधारको संस्कृति रहेछ भन्ने अनुभूति मैले गरेँ।

यी सबै अध्ययन, अनुसन्धान, भ्रमण, तालिम र अनुभवहरूले मेरो मनमा एउटा प्रश्न सधैँ उठाइरह्यो—नेपालको सहकारी आन्दोलनलाई अझ सक्षम, विश्वसनीय र व्यवसायिक किन बनाउन नसकिने? यसको उत्तर पनि मैले यही यात्राबाट पाएँ। सहकारीलाई सफल बनाउन कानुन आवश्यक छ, तर कानुन मात्र पर्याप्त हुँदैन। नीति आवश्यक छ, तर नीति मात्र पर्याप्त हुँदैन। सबैभन्दा आवश्यक कुरा भनेको अनुपालना, सुशासन, पारदर्शिता, सदस्य शिक्षा, दक्ष व्यवस्थापन र नैतिक नेतृत्व हो।

आज नेपालको सहकारी आन्दोलन चुनौतीपूर्ण मोडमा छ। केही संस्थाका कमजोरीका कारण सम्पूर्ण सहकारी अभियानमाथि प्रश्न उठ्ने अवस्था सिर्जना भएको छ। यस्तो अवस्थामा निराश हुने होइन, अझ जिम्मेवार बन्ने समय आएको छ। सहकारीलाई पुनः जनविश्वासको केन्द्र बनाउन हामी सबैले कानुनी अनुपालना, वित्तीय अनुशासन, जोखिम व्यवस्थापन, आन्तरिक नियन्त्रण, व्यवसायिक योजना र सदस्यको हितलाई सर्वोच्च प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ।

मेरो विश्वासमा अबको सहकारी आन्दोलन संख्यात्मक विस्तारको होइन, गुणात्मक रूपान्तरणको आन्दोलन हुनुपर्छ। अब प्रतिस्पर्धा संस्था खोल्ने होइन, उत्कृष्ट संस्था निर्माण गर्ने हुनुपर्छ। अब उद्देश्य केवल कारोबार बढाउने होइन, सदस्यको जीवनस्तर उकास्ने हुनुपर्छ। अबको नेतृत्व पदका लागि होइन, जिम्मेवारीका लागि तयार हुनुपर्छ।

यसै उद्देश्यले मैले सहकारी सम्बन्धी अध्ययन, अनुसन्धान, प्रशिक्षण, लेखन र अनुपालना व्यवस्थापनलाई आफ्नो जीवनको निरन्तर अभियान बनाएको छु। आगामी दिनमा पनि सहकारी अभियानलाई व्यवसायिक, पारदर्शी, उत्तरदायी र विश्वसनीय बनाउन आफ्नो सम्पूर्ण ज्ञान, अनुभव र समय समर्पित गर्ने दृढ प्रतिबद्धता व्यक्त गर्दछु।

अन्त्यमा, मेरो सहकारी यात्रामा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा साथ, सहयोग, प्रेरणा, ज्ञान र अवसर प्रदान गर्नुहुने सम्पूर्ण सहकारी संस्थाहरू, सहकारी अभियन्ताहरू, प्रशिक्षकहरू, अनुसन्धानकर्ताहरू, नियामक निकायहरू, किसानहरू, समुदाय तथा देश–विदेशका सबै सहकारी परिवारप्रति हार्दिक सम्मान, कृतज्ञता र आभार व्यक्त गर्दछु।

मलाई विश्वास छ—नेपालको सहकारी आन्दोलनको भविष्य उज्ज्वल छ, यदि हामीले व्यवसायिकता, सुशासन, अनुपालना, नवप्रवर्तन र सदस्य–केन्द्रित व्यवस्थापनलाई आफ्नो साझा संस्कार बनाउन सक्यौँ भने।

सहकारी केवल संस्था होइन, यो साझा समृद्धिको दर्शन हो।

सहकारी केवल व्यवसाय होइन, यो विश्वास, उत्तरदायित्व र सामाजिक न्यायको अभियान हो।

यस अभियानलाई अझ सबल, सक्षम र विश्वसनीय बनाउनु हामी सबैको साझा दायित्व हो।

-लेखक सहकारी अभियानकर्मी