२०८१, १० जेष्ठ बिहीबार

आलोचनाले चुलिएको डा. प्रकाशशरण महत

विनय बञ्जारा     फाल्गुन २३ २०८० १०:५१

ex finance miister dr prakash sharan mahat
pratik book and stationery center in nuwakot
social securities awareness bidur municipality
bagamati province sanchar registrar office

लामो समयदेखि कांग्रेस पार्टी र यसका सभापति शेरबहादुर देउवाको आलोचना गर्नु पर्दा उनकी पत्नी आरजु देउवा अर्थात् सबैले भन्ने गरेको ‘भाउजू’को नाम अगाडी आउँथ्यो । ‘आक्रमणकारी’हरुको निरन्तर शिकार बनिरहने तिनै भाउजूको ‘विशाल आकृति’ यसपल्ट ओझेलमा पर्यो ।

प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाललाई हुँदाखाँदाको गठबन्धन तोडेर नयाँ समीकरण बनाउन एक नाम काफी भयो, ‘डा. प्रकाशशरण महत’ ।

प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाललाई हुँदाखाँदाको गठबन्धन तोडेर नयाँ समीकरण बनाउन एक नाम काफी भयो, ‘डा. प्रकाशशरण महत’ । यस पटकको सत्ता समीकरणमा महतको व्यक्तित्वले भाउजूमात्रै होइन, स्वयम् पार्टी सभापति देउवालाई नै ‘छायाँ’मा पारिदियो ।

यसअघि नै प्रधानमन्त्री दाहालको दलसँग निकट रहेको ठानिने अनलाइन पोर्टलहरुले ‘प्रधानमन्त्री शक्तिशाली हो की अर्थमन्त्री’जस्ता शीर्षकमा समाचार छापे । प्रधानमन्त्रीय प्रणाली भएको मन्त्री परिषदमा महतले आफ्नो उपस्थितिलाई यति बलियो गरी स्थापित गरे की, स्वयम् प्रधानमन्त्री नै एक जना मन्त्रीको असहयोगको निहुँ लिएर गठबन्धन नै बदल्न बाध्य बन्नु पर्यो ।

झ्वाट्ट हेर्दा आलोचनाका स्वरहरुबीच महत केवल आँखाको तारोमात्रै बनेको देखियो । तर यसले उनको व्यक्तित्वलाई नयाँ उचाइमा पुर्याएको छ । सत्तामामात्रै होइन, तत्कालिन प्रतिपक्ष दलको आलोचना पनि अधिकतर महतमै गएर ठोक्किएको थियो ।

पूर्व प्रधामन्त्री एवम् नेकपा एमाले अध्यक्ष केपी ओली हत्तपत्त कुनै राजनेताको अस्तित्व स्वीकार्न चाहँदैनन् । आफ्नै दलका र अरु पार्टीका नेता एवम् मन्त्रीहरुलाई ‘बच्चा, केटाकेटी’ जस्ता शब्दावली प्रयोग गर्दै आएका छन् । उनै ओलीले प्रतिपक्षमै रहँदा पनि प्रधानमन्त्रीको भन्दा अर्थमन्त्रीको बढी आलोचना गरे ।

ओलीले महतलाई ‘अर्थमन्त्री निरंकुश हुन खोजेको’ आरोप लगाए । ‘सभामुखलाई अर्थमन्त्रीले विदेश जाँदा पीए लैजान पाइँदैन, म आफू पनि सुटकेस घिसारेर जान्छु भनेछन्,’ नयाँ बजेटको सिद्धान्त र प्राथमिकताबारे आयोजित छलफलमा ओलीले भने, ‘अर्थमन्त्री यस्तो डिक्टेटर हो, जसले नियम, कानून, मर्यादा, प्रचलन आदी केही हेर्नु पर्दैन भन्ने (उनलाई) लागेको छ । त्यो देखिन्छ । न अर्थमन्त्री कसैसँग परामर्श गर्नुहुन्छ, न केही गर्नुहुन्छ ।’

तीन महिनादेखि नयाँ समीकरण बनाउन होमिएका ओलीको यो तर्कले असहज अवस्थामा जथाभावि खर्च रोक्न महतले कुन हदसम्म प्रयास गरेका रहेछन् भन्ने देखिन्छ । एक प्रकारले ओलीका आलोचनाका शब्दले महतलाई भारी प्रशंशा मिलेको छ । साथै पूर्वप्रधानमन्त्री ओलीले गरेको टिप्पणीको शैलीले लाग्छ, महतलाई उनले आफ्नो ‘समकक्ष’मा राखेका छन् ।

यसअघि कांग्रेस र माओबादीले ऊनै ओलीलाई भन्ने गरेको ‘निरंकुश’ शब्द उनले अर्थमन्त्री महतका लागि प्रयोग गरे । संसदीय व्यवस्थामा कोही निरंकुश हुन सक्छ भने त्यो प्रधानमन्त्री हुनसक्छ । बाँकी सबैलाई बल्छि थाप्ने अंकुश त प्रधानमन्त्रीकै हातमा रहन्छ । यो जान्दाजान्दै पनि ओलीले महतलाई लगाएको निरंकुशताको आरोपले उनको राजनीतिक कदलाई गिराउँदैन, चुल्याउँछ ।

एक मन्त्रीले कसरी सिंगो सरकार र प्रपिक्षसहित संसदलाई नै आफ्नो नियन्त्रण रेखामा चलाउन सक्छ भन्ने ‘पोलिटिकल डोमिनेशन’को उँचो उदाहरण बनेका छन् महत । सायद आफूमाथि यस प्रकारको छबि बनोस् भन्ने उनी पनि चाहँदैन थिए होला । तर भइदियो ।

संसदको सबैभन्दा ठूलो दलको हैसियत बनाएर पनि तेस्रो दललाई प्रधानमन्त्री दिँदा आफ्नो पार्टीको सिद्धान्त, प्राथमिकता र लिगेसीलाई सरकारमा स्थापित गराइरहने प्रयास कसैले गर्यो भने, त्यो महतले नै गरे । उनी प्रधानमन्त्रीसँग भिड्न डराएनन् । केन्द्रिय बैंकलाई हस्तक्षेप गरेनन्, तर परिस्थितिलाई सहजिकरण गर्न उसको सही उपयोग गर्ने काममा अधिकतर सफल देखिए ।

यसैको परिणाम स्वरुपम इतिहासकै खराब हालतमा पुगेको अर्थतन्त्रलाई विस्तारै लयमा फिराउने कोसिसमा उनले ज्यादै ठूलो सफलता पाइसकेका थिए । फेरि पनि ‘काम गर्ने कालु, मकै खाने भालु’ भनेजस्तै उनले आफ्ना नीतिहरुबाट प्राप्त हुने भविष्यको उपलब्धिको जस लिने मौका भने गुमाए ।

शक्तिशालीहरुको ‘तारो’

ओली त विपक्षमा रहेर स्वाभाविक रुपमा आलोचना गर्ने भइहाले । तर महतको सर्वाधिक आलोचना प्रधानमन्त्री प्रचण्डले गरे । उनले विगतमा अर्थमन्त्री बन्दा राम्रै छाप छाडेका वर्षमान पुनहरुलाई अघि सार्नुको साटो आफैंले केही ब्यापारीहरु जम्मा पारेर भोज गरे । फेरि व्यवसायीलाई पक्राउ गर्ने, ठूला उद्योगहरुको विद्युत् कटौति गर्नेजस्ता काम गरे ।

आफ्नो टोकरीका केही व्यापारीको खुसीका लागि सिंगो निजी क्षेत्रलाई ध्वस्त पार्ने काममा प्रधामन्त्री कार्यालयले कसरी काम गरिरहेको छ भन्ने उदाहरण निजी क्षेत्रको गुनासा हुन् । प्रधानमन्त्री कार्यालय अन्तरगत रहेका राजस्व अनुसन्धान विभाग र सम्पत्ती शुद्धीकरण अनुसन्धान विभागजस्ता अड्डालाई ब्यवसायी तर्साउनमा प्रयोग गरिएको गुनासो निजी क्षेत्रले बारम्बार गर्ने गरेको छ ।

गृह मन्त्रालय र प्रधानमन्त्री कार्यालय मातहतका यी निकाय, उर्जा मन्त्रालयजस्ता क्षेत्रबाट अर्थतन्त्रको पुनरुत्थानमा भएको असहयोगबारे महतले सार्वजनिक रुपमै टिप्पणी नगरेका होइनन् । बालुवाटारमा प्रधानमन्त्रीलाई पनि यसबारे पटक पटक जानकारी गराएको भनेर मन्त्रीहरुले भन्दै आएका छन् ।

तर प्रधानमन्त्रीले ‘हलो अड्काएर गोरु चुट्ने’ प्रबृत्ती कायम राखे । बरु महतले प्रमुख प्रतिपक्ष दलको साथ पाइरहे । नेकपा एमालेका नेता एवम् पूर्व अर्थमन्त्री डा. युवराज खतिवडाले महतको प्रतिरक्षामा सार्वजनिक मञ्चबाटै कयौं पल्ट दमदार तर्कहरु अघि सारेका थिए । एमाले निकट भनेर चित्रित गरिएका राष्ट्र बैंकका गभर्नर महाप्रसाद अधिकारीले आफ्नो मौद्रिक नीतिमा ठूलो परिवर्तन गरेर महतलाई सघाए ।

तर उनी प्रधानमन्त्री र आफ्नै दलका शीर्ष नेताहरुको तारोमा परिरहे । नेपाली कांग्रेसबाट सरकारमा नेतृत्व गरेर गएका पार्टी उपसभापति पूर्णबहादुर खड्का खरो रुपमा महतको विरोधी भए । सेनालाई ठेक्का बाँडेर बस्ने उनको शोख चाहेजति पूर्ति भएन । किनकी, महतले आफ्नै हात बाँध्ने गरी नीति बनाए र त्यसको खरो पालना पनि गरे ।

त्यसैले मन्त्रीपरिषद भित्र र बाहिर खड्काले महतको विरोध गरिरहे । त्यसो त, उनी आफैं अर्थमन्त्री बन्न चाहन्थे । त्यो रिसमात्रै होइन, प्रधानमन्त्रीकै जस्तो ‘जथाभावि स्रोत सुनिश्चितता’ नदिएको र राज्यको ढुकुटी बलियो बनाउने कोसिस गरेको भनेर खड्काले पहिलो दिनबाटै महतमाथि हमला सुरु गरे ।

पार्टीका दुई महामन्त्रीहरु गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्मा त महतलाई अर्थमन्त्री बनाउनै चाहँदैन थिए । शेखर कोइरालादेखि कयौं प्रभावशाली नेताहरुले सार्वजनिक मञ्चहरुबाटै डा. महतको आलोचना गरे । उनीहरुको आलोचनाको जरो पार्टी राजनीतिको गुटबन्दी पनि हो ।

गगन थापा कांग्रेसमा उदाउँदा नेता हुन् । उनले सभापतिको ‘प्रिय पात्र’को आलोचना गर्नु खासै नौलो थिएन । किनकी, थापामात्र त्यस्ता पात्र हुन्, जो २०६२/६३ को जनआन्दोलनको नेतृत्व गरेर आएका तत्कालिन पार्टी सभापति गिरिजाप्रसादको विरोध गरेर देशका मुख्य अखबारमा लेख लेख्ने हिम्मत उनैले गरेका थिए ।

तर सभापति देउवाकै दौराको फेरो समातेर आएका नेताहरु पनि महतको विरुद्धमा खनिए । के आफ्नो दल, के अर्को दल, के सरकारपक्ष, के प्रतिपक्ष, हरेकको तारो भए डा. महत ।

राजनीति होस् वा कूटनीति, सामान्यतया कसैको बारेमा यसरी टिप्पणी गर्दा ‘पात्रता’ र ‘योग्यता’लाई ख्याल गरिन्छ । नेताहरुले या त आफूभन्दा शक्तिशालीको आलोचना गर्छन्, या समकक्षी र प्रतिस्पर्धीको । तर डा. महतले सबै दलका शीर्षस्थ नेतृत्वको आलोचना खेपे । यसले उनको राजनीतिक कदलाई अझै उँचो बनाउन बढी सहयोग गरेको छ ।

गुमाएको अवसर

आफ्नो ११ महिने कार्यकालमा महतले योभन्दा बढी गर्नै सक्दैन थिए त ? त्यसो होइन । यसबीच गर्नसक्ने काम धेरै थिए । देश अप्ठेरोमा परेका बेला रुपान्तरणकारी कदम चाल्न सकिन्थ्यो । २०४८ सालमा विदेशी विनिमय संकट भोगेपछि भारतमा मनमोहन सिंहले ब्यापक आर्थिक परिवर्तनका नीति अघि सारेका थिए ।

नेपालमा पनि उदारिकरणको नीति लिने बेलामा सार्वजनिक वित्त धान्नै नसक्ने अवस्थामा थियो । यस्तै समस्याको बेलामा ‘पोलिसी इन्नोभेशन’ हुने हो । तर यसका लागि मन्त्रीमात्रै भएर पुग्दैन । उनको सचिवालय र सल्लाहकार त्यत्तिकै दर्बिलो हुनु आवस्यक छ ।

केपी ओलीले भनेजस्तै मन्त्री महतले केही हदसम्म ‘योग्य’ मानिसहरु छनोट गरेर सल्लाह लिन नसकेको अर्थ मन्त्रालयका अधिकारीहरु बताउँछन् । ‘उहाँले सल्लाहकारहरु सही छनोट गर्न सक्नु भएन । त्यसपछि भएको जनशक्तिबाट पनि लाभ लिन सक्नु भएन’ अर्थमन्त्रालयका एक सहसचिवले भन्छन् ।

उनको बुझाइमा बजारले पत्याएको, अहिलेको बजारसँग जोडिएको र मुख र व्यक्तिलाई आफ्नो टीममा राख्न सक्नुपथ्र्यो । नरबहादुर थापा जस्ता मुख र व्यक्तिहरु उनले आफ्नो टोलीमा राख्न आवस्यक थियो, तर उनले डा. पोषराज पाण्डेलाई सल्लाहकार बनाए । पाण्डे लामो समयदेखि अर्थतन्त्रको मूलधारभन्दा टाढा थिए । उनी बाणिज्य मन्त्रीको सल्लाहकार बनाइनु पर्ने व्यक्ति थिए ।

अथाह सम्भावनाको खोजि गर्ने र पूर्ण शक्ति मन्त्रीको सफलताको लागि प्रयोग गर्ने सल्लाहकार वा टीम हुनुले मन्त्रीको सफलतालाई धेरै हदसम्म भूमिका खेल्छ । मन्त्रीका नीतिहरुलाई सुस्पष्ट रुपमा सूचना प्रसार गर्नमा सल्लाहकारहरुको भूमिका बढी महत्वपूर्ण हुन्छ । तर महतले आफूले गरेका काम र त्यसको सुधारका बारेमा राम्रोसँग सूचना प्रवाह गर्नै सकेनन् ।

उनको अर्को कमजोरी चाहीँ ‘देशअनुसारको भेष’ गर्न नजान्नु हो । ‘नेपालमा इमानदारितामात्रैले चल्दैन, यहाँ चटक पनि गर्नुपर्छ’, अर्थ मन्त्रालयका ती सहसचिव भन्छन्, ‘तर उहाँले वास्तविक तथ्यहरु भए पनि अरु दल र पुराना मन्त्रीको आलोचनामा बढी समय खर्च गर्नु भयो, चटक देखाउनु भएन ।

मन्त्री महतले कार्यकालको अन्तिम समयतिर अन्तरराष्ट्रिय लगानी सम्मेलन गरेर विश्वका धनाढ्यको सूचीमा निकै अगाडी भएका गौतम अडानीजस्ता व्यक्तिलाई नेपालमा स्वागत गर्न खोजेका थिए । तर त्यो मौका तत्कालका लागि उनको हातबाट फुत्किएको छ । तर सुरुदेखि नै माहोल बदल्ने र बहसलाई विकेन्द्रित गर्ने खालका चटकयुक्त प्रयासमा उनी अघि बढेनन् । जसले उनीमाथि निरन्तर प्रहार गरिरहेका व्यक्तिहरु बहकिनै परेन ।

यसै विषयमा एक पटक पूर्वअर्थमन्त्री विष्णुप्रसाद पौडेलले भनेका थिए, ‘यो सरकारले स्वदेशी र विदेशी लगानीर्तालाई बोलाएर चिया ख्वाउने, उनीहरुको गुनासो सुन्ने र अभिभावकीय भूमिका निर्वाह गर्न सरकार तत्पर छ भनेर विस्वास दिलाउन सक्थ्यो ।’ महतले सायद यस्ता कुरामा पनि ध्यान दिएनन् । जसले उनलाई लोकप्रिय बनाउन सक्थ्यो ।

यद्यपि, निष्ठा र निष्कपट देशको ढुकुटीलाई बलियो पार्दै, वित्तीय अनुशासनलाई मजबुत बनाउँदै महतले छोटो कार्यकालबाट बिदा लिए । फेरि पनि कांग्रेसको मूल नेतृत्व र सरकारमा उसको दलको प्रधान प्रतिनिधित्वलाई भन्दा केवल महतलाई यस परिघटनाको कारक मानिँदै छ । यही चर्चाले उनलाई विगत एक वर्षमा मन्त्रीपरिषदभित्र सिंगै कांग्रेसको ‘प्रतीक’का रुपमा उभ्याइदिएको छ ।

प्रतिक्रिया


nuwakot trishuli graphic web media service 2020

Top